« ذكر كفايت در خراج بكورهء قم » در ايّام القديم أمر جنان بوده است ، كه ارباب خراج را بقم تكليف و الزام كرده‌اند ، بهر هزار دينار بيست و پنج دينار ديكر ستده‌اند ، و بعد از مدّتى كفايت بر دو صنف نهاده‌اند : يكى : چنانج ياد كردم . و ديكر : آنك بهر هزار دينار ، سى و سه دينار ، و دو ذانك دينارى ستده‌اند . و من در اخبار مهتدى « 1 » ، مرويّه از عبيد اللّه بن سليمان بن وهب « 2 » خوانده‌ام كه : « عبيد اللّه كفت : قصّه كسور در حضرت مهتدى رفع كردند « 3 » . مهتدى پذرم را كفت كه : مرا از حال اين كسور اعلامى ده . كفت : يا أمير المؤمنين ! بدان كه عمر بن الخطّاب خراج بر أهل سواد « 4 » نواحىء مشرق كه فتح كرد قسمت نمود ، و خراج نهاد هم زر و نقره ؛ دراهم و دنانير كه بخراج مىرسانيدند ، منقوش و مضروب بود بضرب كسرى « 5 » ، و آن را بعدد و شمار ميدادند ، و اعتبار وزن

--> ( 1 ) . المهتدى باللّه عباسى ، دوازدهمين خليفه عباسى است ، كه پس از مرگ المعتز باللّه در سال 255 هجرى ، و خلافت المعتمد على اللّه در رجب سال 256 هجرى به مدت چند ماه به خلافت رسيد . ( 2 ) . دكتر سيد حسين مدرسى طباطبائى در « كتاب‌شناسى آثار مربوط به قم : ص 20 » ، يكى از منابع مصنّف در تدوين تاريخ قم را كتاب « اخبار مهتدى » مروى از عبيد اللّه بن سليمان بن وهب دانسته است . ( 3 ) . يعنى موضوع كسرى خراج ناشى از عدم كبيسه‌كردن سالها را به خليفه گزارش كردند . ( 4 ) . سواد ( - سياه ) نام بخشهايى از منطقه ميانى تا جنوب عراق كه در دو سوى رودخانه فرات و دجله قرار دارند ، و سرتاسر آن پوشيده از نخلستان مىباشد ، از اين رو رنگ سبز درختان كه معمولا به سياهى متمايل است را سواد گويند ، اين منطقه از ديرباز سكونتگاه اقوام بشرى بوده است ، و پيشينه آن به دوران پيش از طوفان حضرت نوح عليه السلام كه در همين منطقه رخ داده است باز مىگردد . ( 5 ) . تا دهه هفتم سده نخست هجرى ، پول رايج در جهان اسلام دينار زر رومى ، و درهم نقره